عودة الروح

این هرگز فقط یک رمان نبود که برخی رویدادها در خانه‌ای پر از شخصیت‌های فردی با ویژگی‌های خاص خودشان اتفاق می‌افتند، و داستان عاشقانه‌ای نبود که حول محور آن همسایه جوان مهربان و آنچه در اطرافش می‌گذشت و در تمام حسرت، هوس، معاشقه و وارونه‌اش بود. بلکه این رمان که توفیق الحکیم پیشگام رمانتیسیسم نوشته بود، رمان کل قومی بود که در اعضای آن خانواده به نمایش درآمده بود که در آغاز و پایانش با همان صحنه گرد هم آمدند... قومی که بر یک چیز متحد شدند، دور آن جمع شدند و روح جماعت در آن احاطه شد تا اینکه از یکدیگر جدا نشدند و از هم جدا نشدند. همچنین داستان خانواده‌ای بود که در آن ویژگی‌های مردم مصر در هنگام گذراندن یک مصیبت نشان داده می‌شد، درست همانطور که مردم مرحله‌ای از کار را سپری می‌کنند که در سال 1919 پس از میلاد زندگی می‌کردند. در بدن واحدی متولد شد که روح به آن بازگشت و بدون استثنا در جمع اعضایش نفوذ کرد. و چون خانواده متحد شد، به مردم پیوست و همه گرد یک بت گرد آمدند، چنانکه از طلوع تاریخ به آن عادت کرده بود، چنانکه در چندین صحنه دیدیم که در طول تاریخ و زندگی در وسعت سفر می کند. با شروع از کلمات و خطوط کتاب مردگان مصریان باستان و در تصویر دهقانان در لباس آبی خود مانند آسمان در اطراف خوشه های گندم گرفته تا چهره مصری ها که همیشه به دور رهبر خود سعد زغلول پیچیده شده اند و در همه صحنه ها همه چیز در یک می شود... مصیبت آنها را گرد هم می آورد و روح دوباره به تصرف خود در می آید. توفیق الحکیم که در صفحات این کتاب ساکن است، ما را با احساسات خود به آن دوره تاریخی می برد و ما را در آسمان هایی می برد که بسیار خوشایندتر از شکوه خواندن آن به عنوان یک رویداد است. تاریخ من، و در مورد آن، خاطره یام، در خطوط خود تصویر عمیقی از شخص مصری را به ما ارائه می دهد که توسط یک فرد، یک خانواده و یک قوم نشان داده شده است.